خطاهای دهکبندی یارانهها / راهحل این مشکل چیست؟
دهکبندی یارانهها که قرار بود ابزاری برای حمایت هدفمند از اقشار کمدرآمد باشد، در عمل به منبع نارضایتی بدل شده است. حذف یارانه برخی خانوارهای نیازمند و در مقابل پرداخت آن به افراد مرفه، هم سفره اقشار ضعیف را کوچکتر کرده و هم اعتماد عمومی به سیاستهای حمایتی دولت را کاهش داده است. حتی معیار تازه وزارت رفاه که سرانه هزینههای ماهانه خانوار را ملاک قرار داده، بیم آن میرود مشکلات پیشین را حل نکند و صرفاً ابعاد تازهای از خطا بیافریند.
چالش دیرینه دهکبندی
دهکبندی یارانهها به سال ۱۳۸۸ بازمیگردد؛ آن زمان به دلیل فقدان دادههای دقیق، خوشهبندی خانوارها شکست خورد و یارانه تقریباً به همه پرداخت شد. در سالهای بعد نیز نبود اطلاعات دقیق از درآمد و دارایی خانوارها باعث شد حذف یارانه ثروتمندان پرخطا باشد. تاکنون تنها حذف یارانه دهک دهم با اطمینان بالا انجام شده است.
معیارهای جدید و تناقضها
در سالهای اخیر، داراییها و گردش مالی خانوارها معیار اصلی دهکبندی بود که باعث میشد مستأجران کمدرآمد یا مددجویان نهادهای حمایتی بهدلیل چند تراکنش بانکی یا ارزشگذاری غیرواقعی خودرو، در دهکهای بالا قرار گیرند و یارانهشان قطع شود. اکنون وزارت رفاه سرانه هزینههای ماهانه را ملاک قرار داده و خانوارهایی که هر نفرشان بیش از ۱۰ میلیون تومان هزینه کند، یارانهشان قطع میشود. هزینه مسکن مستأجران مستثنا شده، اما هزینههای درمان و تحصیل شامل محاسبه میشود. منتقدان هشدار میدهند که یک بیماری یا شهریه دانشگاه میتواند خانوار را به اشتباه در دهک پردرآمد قرار دهد.
روایتهای مردمی
مشاهدات میدانی نشان میدهد مدل فعلی دهکبندی خطاهای فراوان دارد:
- «آقای احمدی» با حداقل حقوق و دو فرزند دوقلو، در دهک هشتم قرار گرفته و کالابرگ هم دریافت نکرده است.
- خانوادهای که با وام خودرو خریداری کرده، ناگهان به دهک دهم منتقل و یارانهاش قطع شده است.
- بازنشستهای با حقوق محدود و بدون ملک، یارانهاش به دلیل اشتغال فرزند مجرد حذف شده است.
این نمونهها نشان میدهد معیارهای دهکبندی فاصله زیادی با واقعیت زندگی خانوارها دارد.
پویشهای اعتراضی
اعتراضات مردمی در رسانهها و شبکههای اجتماعی بازتاب یافته و پویشهایی برای اصلاح معیارها شکل گرفته است:
- سامانه حمایت از نیمه ۱۴۰۳ تاکنون بهروز نشده و اطلاعات قدیمی ملاک تصمیمگیری است.
- تولد فرزند جدید باعث افزایش دهک و کاهش یارانه شده، در حالی که هزینههای زندگی واقعی بیشتر شده است.
- ارزش خودروها چند برابر واقعی محاسبه و داراییهای مهمتر مانند مسکن نادیده گرفته شده است.
- اتکای صرف به گردش حساب بانکی باعث شده کارگران با تراکنشهای وام یا حقوق در دهک بالا قرار گیرند، در حالی که اجارهنشین و دارایی محدود دارند.
پیامدهای اجتماعی و اقتصادی
کارشناسان هشدار میدهند خطاهای دهکبندی پیامدهای جدی دارد:
- کاهش اعتماد به عدالت اجتماعی و کارآمدی دولت.
- افزایش فشار معیشتی بر خانوارهای کارگری و کارمندی که پیشتر زیر بار تورم و اجاره مسکن بودند.
- کاهش انگیزه فرزندآوری به دلیل افزایش دهک با تولد فرزند جدید.
راهکارهای کارشناسی
برای اصلاح دهکبندی، کارشناسان پیشنهاد میکنند:
- پیوند نظام یارانهای با نظام مالیاتی و اجرای پایه مالیات بر مجموع درآمد خانوار.
- بازنگری در شاخصهای دهکبندی و تفکیک هزینههای ضروری از سایر مخارج.
- رسیدگی سریع و شفاف به اعتراضات مردمی.
- بهروزرسانی مستمر پایگاه داده سامانه حمایت.
- افزایش هماهنگی میان وزارت رفاه، سازمان مالیاتی و بانکها برای تفکیک دقیق جریان درآمد و هزینه خانوارها.
دهکبندی یارانهها اگرچه با هدف عدالت اجتماعی طراحی شده، اما در فقدان اطلاعات دقیق و نظام مالیاتی کارآمد، به سیاستی پرخطا و پرهزینه تبدیل شده است. اصلاح فوری معیارها و سازوکارها برای تحقق اهداف حمایتی و صرفهجویی دولت ضروری است.
